Мақолаҳо
- Чоршанбе, 11 Март 2026
Мавқеи геополитикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми минтақавии Осиёи Марказӣ.
Карамова Ибодат Имомназаровна - ходими илмии Институти илмҳои
гуманитарии ба номи академик Баҳодур искандарови
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
Мавқеи геополитикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми минтақавии Осиёи Марказӣ.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар маркази равандҳои геополитикӣ ва геоиқтисодии Осиёи Марказӣ ҷойгир буда, дар шаклгирии мувозинати манфиатҳои минтақавӣ ва фароминтақавӣ нақши муайянкунанда дорад. Манфиатҳои миллии кишвар пеш аз ҳама бо таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва инфрасохторӣ, таҳкими амнияти сиёсӣ дар муҳити минтақавӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои муосир, аз ҷумла терроризм ва ифротгароӣ, алоқаманд мебошанд.
Аз нигоҳи таҳлилӣ, Тоҷикистон на ҳамчун воҳиди канории геополитикии Осиёи Марказӣ, балки ҳамчун гиреҳи стратегии низоми минтақавӣ баррасӣ мешавад. Мавқеи ҷуғрофии кишвар, ҷойгиршавӣ дар масирҳои муҳими транзитӣ ва назорат бар захираҳои обӣ, Тоҷикистонро ба унсури калидии ҳамбастагии манфиатҳои қудратҳои бузург, аз ҷумла Чин, Русия, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҳиндустон ва Эрон табдил додааст.
Таҳлилҳои инфрасохторӣ ва геоиқтисодӣ нишон медиҳанд, ки сиёсати энергетикӣ, лоиҳаҳои нақлиётӣ ва масъалаҳои амнияти фаромарзӣ Тоҷикистонро аз доираи модели «минтақаи буферӣ» берун оварда, ба як пайванди муҳими интиқоли энергия, мол ва сармоя байни Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва фазои Авруосиё табдил додаанд.
Гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, он аҳамияти стратегии Тоҷикистонро коҳиш намедиҳад, балки баръакс, нақши онро ҳамчун нуқтаи ҳамгироии манфиатҳои геополитикӣ тақвият мебахшад. Дар чунин муҳит кишвар ба фазое табдил меёбад, ки дар он қудратҳои бузург маҷбур ба ҷустуҷӯи созиш ва ҳамоҳангсозии манфиатҳо мешаванд. Дар ҳамин замина, мафҳуми «артерияи геополитикӣ» ҳамчун чаҳорчӯбаи таҳлилӣ барои шарҳи нақши давлатҳои хурд дар низоми бисёрқутбии муосир пешниҳод мегардад.
Дар шароити тағйирёбии занҷираҳои ҷаҳонии нақлиётӣ ва энергетикӣ, инчунин ноустувории вазъ дар Афғонистон, Тоҷикистон аз мавқеи буфери ғайрифаъол берун омада, ба гиреҳи фаъоли фазои геополитикӣ мубаддал шудааст. Ҳамсарҳадӣ бо Чин ва Афғонистон дар минтақаҳои баландкӯҳ ва мавқеи калидӣ дар ҳавзаи дарёҳои Ому ва Сир кишварро ба унсури муҳими таъмини амнияти минтақавӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ табдил додааст.
Ҳадафи ин мақола баррасии он аст, ки чӣ гуна мавқеи ҷуғрофӣ, имкониятҳои инфрасохторӣ ва захираҳои табиии Тоҷикистон аҳамияти стратегии онро дар шароити рақобати қудратҳои бузург муайян мекунанд.Барои расидан ба ин ҳадаф, лоиҳаҳои транзитӣ, ташаббусҳои гидроэнергетикӣ ва самтҳои асосии муносибатҳои дипломатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои ҳамсоя мавриди баррасӣ қарор мегиранд.
Тоҷикистон ягона кишвари Осиёи Марказӣ ба шумор меравад, ки ҳам бо Чин ва ҳам бо Афғонистон ҳамсарҳад аст. Қаламрави он, ки зиёда аз 93 фоизашро минтақаҳои кӯҳӣ ташкил медиҳанд, асосан аз қаторкӯҳҳои Помир иборат мебошад. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки қисми зиёди кӯҳҳои Помирро дар бар мегирад, аз лиҳози ҷуғрофӣ яке аз минтақаҳои баландкӯҳ ва мураккабтарини ҷаҳон ҳисобида мешавад. Бо вуҷуди ин, чунин хусусиятҳои ҷуғрофӣ аҳамияти стратегии кишварро маҳдуд намекунанд, балки баръакс, онро тақвият медиҳанд.
Ағбаҳои Помир, аз ҷумла масирҳои Хоруғ–Тошқӯрғон ва Кулм–Қошғар, аз роҳҳои асосии заминии тамоми сол фаъол байни Чин ва Осиёи Марказӣ маҳсуб мешаванд. Ин масирҳо Тоҷикистонро ба пайванди мустақими байни минтақаи Синзян-Уйғури Чин ва бозорҳои Осиёи Ҷанубӣ табдил медиҳанд. Дар муқоиса бо масирҳои анъанавии транзитӣ, роҳҳои тавассути Тоҷикистон гузаранда имкони коҳиши масофа ва хароҷоти логистикиро фароҳам меоранд.
Дар натиҷа, муҳити кӯҳистонии Тоҷикистон ба бартарии геополитикӣ мубаддал мегардад. Қаторкӯҳҳои Помир на ҳамчун монеа, балки ҳамчун унсури маҳдудкунандае баррасӣ мешаванд, ки гузариши он танҳо бо истифодаи сармоягузории калон, технологияҳои пешрафта ва ҳамоҳангии дипломатӣ имконпазир аст.
Гарчанде ки масири расмии Коридори иқтисодии Чин–Покистон, дар доираи ташаббуси «Як камарбанд ва як роҳ», Тоҷикистонро фаро намегирад, Тоҷикистон ва Чин ба рушди шохаҳои алтернативӣ тавассути Помир таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамоянд. Лоиҳаи роҳи мошингарди Хоруғ–Қошғар (2025–2030) ҳамчун унсури муҳими диверсификатсияи масирҳои нақлиётӣ дар сиёсати муштараки Чин ва Тоҷикистон баррасӣ мешавад. Татбиқи ин лоиҳа метавонад масофаи байни Синзян ва Покистонро дар муқоиса бо масирҳои шимолӣ тақрибан 30 фоиз коҳиш диҳад.
Роҳи гузаргоҳи байналмилалии «Шимол–Ҷануб» низ аҳамияти махсус дорад, ки бо ташаббуси Русия ва Эрон роҳандозӣ шудааст. Ҳадафи асосии он ташкили алтернатива ба масирҳои логистикии ғарбӣ дар шароити маҳдудиятҳои байналмилалӣ мебошад. Дар ин шабака Тоҷикистон мавқеи марказиро ишғол мекунад, махсусан бо назардошти ба истифода додани масири Душанбе–Қулоб–Айнӣ, ки аллакай барои интиқоли борҳо фаъол мебошад.
Дар соҳаи энергетика, Тоҷикистон бо истеҳсоли тақрибан 98 фоизи нерӯи барқ аз манбаъҳои обӣ ва нақши калидӣ дар таъмини оби ҳавзаи Амударё ва Сирдарё мавқеи стратегии хос дорад. Неругоҳи барқи обии Роғун бо иқтидори 3,3 гигаватт ва баландии сарбанд 335 метр на танҳо лоиҳаи бузурги энергетикӣ, балки унсури муҳими геополитикӣ дар минтақа маҳсуб мешавад.
Ҳамин тариқ, Тоҷикистон дар низоми муосири геополитикӣ на танҳо ҳамчун истеҳсолкунандаи энергия, балки ҳамчун танзимгари тақсимоти он баромад мекунад. Ин хусусият кишварро ба субъекти фаъоли гуфтушунидҳои минтақавӣ табдил медиҳад.
Хулоса, гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, аз ҷиҳати стратегӣ бошад Ҷумҳури Тоҷикистон , яке аз муҳимтарин кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Артерияи геополитикии он дар се самт зоҳир мегардад: фазоӣ — ҳамчун пули иртиботӣ байни Чин ва Афғонистон; энергетикӣ — ҳамчун танзимгари ҷараёни об ва нерӯи барқ; амниятӣ — ҳамчун унсури пешгирии бесуботии минтақавӣ.
Дар ин замина, сиёсати геостратегӣ ва геополитикии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таҳкими манфиатҳои миллӣ, боло бурдани нақши байналмилалии кишвар ва саҳмгузорӣ дар таъмини амнияти минтақавӣ ва фароминтақавӣ равона гардидааст. Раванди мазкур ба таҳкими мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти фаъол дар фазои геополитикии Авруосиё мусоидат намуда, имконияти иштироки муассири онро дар баррасӣ ва ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва байналмилалӣ таъмин менамояд.
Муфассал ...
- Панҷшанбе, 05 Март 2026
Модар - пояи давлатдории миллӣ ва сарчашмаи ахлоқи ҷомеа
Модар - пояи давлатдории миллӣ ва сарчашмаи ахлоқи ҷомеа
Модар азизтарин гавҳари ҳастии инсон ва муқаддастарин неъмати рӯзгор, чашмаи меҳру шафқат ва мактаби нахустини тарбия аст. Чунон ки давлат бо қонун ва тадбири хирадмандона устувор гардад, ҷомеа низ бо тарбияи модар солим ва обод шавад. Дар оғӯши меҳрубони ӯ на танҳо кӯдак, балки инсони оянда, шаҳрванди масъул ва бунёдгари сарнавишти миллат ба камол мерасад. Пас метавон гуфт, ки модар меъмори ҳақиқии шахсият ва устоди аввалини зиндагист.
Дар фарҳанги мардуми тоҷик аз қадимулайём мақоми модар баланд ва гиромӣ буд. Эҳтироми модар нишонаи камоли фарҳанг ва шарафи миллат аст. Аз ин рӯ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ пайваста аз ҷойгоҳи волои зану модар ёд мекунанд ва мефармоянд, ки модар чароғи хонадон ва тарбиятгари насли инсон аст. Ин суханони пурмаънӣ баёнгари онанд, ки рисолати модар танҳо ба доираи хонадон маҳдуд намешавад, балки ба тақдири ҷомеа ва сарнавишти миллат пайванд дорад.
Пешвои миллат дар мулоқотҳои худ ба муносибати Рӯзи Модар борҳо таъкид намудаанд, ки тарбияи дурусти фарзандон пояи устувории давлат аст. Агар модар фарзандро дар рӯҳияи ватандӯстӣ, ростқавлӣ ва масъулиятшиносӣ ба камол расонад, дар ҳақиқат барои фардои миллат хишти устувор мегузорад. Чунон ки тадбири оқилона давлатро барқарор дорад, тарбияи хирадмандонаи модар ҷомеаро солим ва пойдор месозад.
Модарро метавон ба конститутсияи зиндаи зиндагӣ ташбеҳ дод. Қонунҳои аввалини инсондӯстӣ, адолат ва эҳтиромро инсон нахуст аз ӯ меомӯзад. Пешвои миллат низ таъкид менамоянд, ки сатҳи маърифат ва фарҳанги ҷомеа ба дараҷаи маърифати занону модарон вобаста аст. Агар модар босавод ва хирадманд бошад, ҷомеа низ ба роҳи пешрафт хоҳад рафт. Аз ҳамин ҷост, ки дар сиёсати давлат ба баланд бардоштани мақоми занон ва дастгирии онҳо аҳамияти вижа дода мешавад.
Модар мисли парчами ваҳдат аст. Чунон ки парчам рамзи истиқлол ва сарҷамъии миллат аст, модар рамзи гармии хонадон ва ҳамбастагии оила мебошад. Агар дар оила меҳру муҳаббат ва эҳтиром ҳукмфармо гардад, ҷомеа низ устувор ва пойдор хоҳад шуд. Пешвои миллат борҳо таъкид кардаанд, ки оилаи солим асоси ҷомеаи солим аст ва пояи ин оила модари меҳрубон ва доно мебошад.
Дар рӯзҳои сахт модар паноҳгоҳи фарзанд ва тасаллобахши дилҳо мебошад. Вақте зиндагӣ имтиҳонҳои душвор пеш меорад, сухани нарми модар мисли насими субҳ дилҳоро ором месозад. Ҳамон гуна ки Тоҷикистон бо талошҳои Пешвои миллат ба сулҳу ваҳдат расид, дар ҳар хонадон низ модар бо сабру таҳаммул сулҳу оромиро нигоҳ медорад ва бо меҳру муҳаббат дилҳоро ба ҳам наздик месозад.
Эҳтироми зану модар нишонаи фарҳанги баланд аст. Миллате, ки занро гиромӣ медорад, ояндаи дурахшон хоҳад дошт. Аз ин рӯ, ҳар фарди ҷомеа бояд на танҳо дар гуфтор, балки дар амал ба модар эҳтиром намояд. Ғамхорӣ ба модар, итоати фарзандона ва рафтори нек беҳтарин изҳори сипос ба заҳмати ӯст.
Агар давлат барои рушди иқтисод ва фарҳанг барномаҳо тарҳрезӣ кунад, модар низ барои парвариши фарзанд ормонҳо дорад. Ӯ мехоҳад, ки фарзандаш донишманд, ватандӯст ва инсони комил гардад. Ҳар дастоварди фарзанд самараи меҳнати модар аст ва ҳар пешрафти ҷомеа натиҷаи заҳмати занону модарон мебошад.
Пас метавон гуфт, ки модар на танҳо чароғи равшанбахши хонадон, балки пояи устувори давлатдории миллӣ ва сарчашмаи поки ахлоқи ҷомеа мебошад. Аз ин рӯ, гиромидошти зану модар барои ҳар фарди ҷомеа қарзест муқаддас ва рисолате инсонӣ. Сазовор он аст, ки ҳар кас модари худро бо эҳтирому ихлос ёд кунад, сухани пурҳикмати ӯро пос дорад ва бо рафтори нек номи ӯро сарбаланд гардонад. Зеро модар пояи давлати дилҳо ва меъмори ормони фардои миллат аст.
Дар фарҷоми сухан таманно мекунем, ки ҳамаи модарони ҷаҳон ҳамеша саломат, сарбаланд ва хушбахт бошанд. Худованд умри онҳоро дароз, қалбашонро пур аз меҳру оромӣ гардонад ва хонадонҳоро бо нури дуои онҳо равшан нигоҳ дорад. Зеро ҳар ҷо ки модар ҳаст, он ҷо баракат, муҳаббат ва умеди фардои нек ҳукмфармост.
Идатон муборак!
Садоншоев Тоҳир М. - нозири калони кадрҳои
Институти илмҳои гуманитарии ба номи академик Б. Искандарови
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
Муфассал ...
- Душанбе, 16 Феврал 2026
ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ В СТРАТЕГИИ НАУЧНОГО РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН
- Ҷумъа, 13 Феврал 2026
ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ
Ардабаева Мадина Шодиевна - научный
сотрудник отдела истории, археологии и
этнографии ИГН НАНТ
ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ
Сегодня, в эпоху цифрового света и информационных бурь, когда каждый человек через экран своего устройства словно правит собственной империей знаний и новостей, интернет и социальные сети превратились не только в источники информации, но вместе с фактами, научными открытиями и аналитикой в цифровое пространство стремительно возвращаются старые страхи - суеверия. Древние суеверия, казалось бы, оставшиеся в прошлом, обретают новую жизнь и новые масштабы.
Интернет стал не только единой библиотекой всего человечества, но и эхом коллективных страхов и тревог. То, что раньше передавалось шёпотом у домашнего очага, в кругу семьи, сейчас распространяется со скоростью света — в виде постов, сторис, коротких видео и суеверия перестали выглядеть древними и наивными. Их «переодели» в современную форму, сделали более эмоциональными, убедительными, а иногда даже «научно оформленными». Их сопровождают сотни комментарии, лайки, горячие обсуждения и именно это придаёт им ощущение достоверности. Да, социальные сети превратились в своеобразный усилитель эмоций. Любая идея, если она подана ярко и вызывает тревогу или удивление, получает десятки и сотни откликов. В этой среде суеверия обретают новую форму: они адаптируются к современному языку, сопровождаются «доказательствами», личными историями и эмоциональными аргументами. И чем активнее реакция аудитории, тем убедительнее кажется сообщение.
Для нашей страны с её глубокими духовными корнями и богатой культурной традицией — этот процесс особенно чувствителен. Наше общество всегда строилось на уважении к знаниям, к мудрости старших, к подлинной религиозной традиции. Но теперь перед ней стоит сложный вопрос: как сохранить ценности, не позволяя суевериям и искажениям подменять истину? Речь идёт не о противопоставлении традиции и современности, а о защите общественного сознания от манипулятивных интерпретаций.
Ответ на этот вызов всё чаще формируется не только в социальной среде, но и в научно-аналитическом пространстве, где исследователи стремятся осмыслить причины устойчивости суеверий и их социальные последствия. В данном контексте показательной представляется статья Имомназара Ҳақназара, научного сотрудника ИГН НАНТ, под названием «Суеверие — часть жизни или её бедствие?», в которой подробно анализируются различные аспекты суеверий и их влияние на жизнь общества. Его работа даёт ценное понимание сложностей этого явления. Опираясь на его анализ мы попытались лучше понять, каким образом интернет способствует распространению подобных убеждений. Для этого необходимо было прежде всего определить, что собой представляет суеверие с научной точки зрения. Если остановится на данном вопросе очень коротко, то суеверие — это система убеждений и практик, не имеющих научного обоснования и религиозного подтверждения, которые распространяются в обществе и оказывают влияние на поведение людей. Для анализа этого явления полезно обратиться к взглядам различных научных областей к этому явлению:
- с точки зрения социологии и культурологии, оно рассматривается как социальный феномен, отражающий традиции, коллективные представления и нормы общества;
- антропология изучает суеверия как исторически сложившиеся ритуалы и символические практики, выполняющие социальные и психологические функции;
- психология объясняет их через когнитивные искажения, страхи и групповое влияние;
- с позиции религиоведения суеверие считается отклонением от истинных духовных учений, когда сверхъестественные свойства приписываются объектам или действиям, не санкционированным религиозной доктриной.
Сегодня к этим объяснениям добавляется ещё один фактор — цифровая среда. Для Таджикистана — страны с глубокими культурными и духовными традициями подобные процессы приобретают особую значимость. Наше общество исторически строилось на уважении к знаниям, к учёности, к истинным духовным ценностям, но в условиях информационной перегрузки становится всё труднее отличить подлинную традицию от её искажённых интерпретаций. Сегодня, когда социальные сети стали основным каналом получения информации для значительной части населения, механизмы онлайн-коммуникации усиливают влияние большинства: если сообщение поддержано сотнями пользователей, оно воспринимается как достоверное. Лайки и репосты создают иллюзию общественного согласия. Особенно заметно это в случае религиозно окрашенных суеверий. Речь идёт не о вере, как духовной основе общества. Речь идёт о её искажении — о практиках, которые не имеют богословского обоснования, но активно навязываются как обязательные. Иногда такие убеждения оправдывают социальное неравенство, усиливают давление на женщин, заставляют семьи тратить средства на сомнительные ритуалы и «целительные» услуги. Страх становится инструментом влияния. В результате человек начинает принимать решения, исходя не из знаний, а из опасений, когда суеверие постепенно становится невидимым регулятором жизни ограничивая свободу, формируя зависимость и усиливая тревожность.
Здесь проблема заключается не в самой традиции. Таджикская культура опирается на глубокую духовную и научную основу. Опасность возникает тогда, когда суеверие подменяет знание, а эмоциональный импульс — критическое мышление. Распространению подобных суеверий в цифровой среде способствует вирусный характер эмоционального контента, а также интерактивные форматы социальных сетей, которые усиливают эффект коллективного одобрения. В совокупности это создаёт среду, в которой иррациональные убеждения не только укореняются, но и активно воспроизводятся.
Мировой опыт показывает, что эффективным ответом на подобные вызовы становится развитие медиа грамотности и культуры анализа информации. Там, где человек умеет проверять источники и задавать вопросы, влияние иррациональных убеждений заметно снижается. Поэтому международная практика противодействия вредоносным суевериям сосредоточена на борьбе с дезинформацией, псевдонаучными теориями и опасными ритуалами. Например, в Финляндии, большое внимание уделяется развитию критического мышления и навыков проверки источников уже на школьном уровне. В Китае и Индии реализуются государственные информационные кампании, направленные на разъяснение рисков «чудодейственных» практик, а во многих странах внедряются механизмы регулирования онлайн-контентов. Такие именитые международные организации как ЮНЕСКО и ВОЗ — совместно с научными институтами изучают динамику распространения вредных убеждений и разрабатывают профилактические стратегии, которые могут быть адаптированы к национальным условиям.
Позитивным является то, что в нашей стране предпринимаются меры по ограничению распространения суеверий: реализуются информационные кампании, ведётся разъяснительная работа в образовательных учреждениях, ограничивается доступ к потенциально опасным цифровым ресурсам. Вместе с тем для повышения эффективности этих усилий необходимо системно развивать медиаграмотность и критическое мышление, создавать доступные онлайн-платформы с проверенной информацией, привлекать к просветительской деятельности популярных блогеров и авторитетных духовных наставников, а также совершенствовать механизмы мониторинга цифрового пространства.
При этом важно учитывать, что суеверия остаются значимым социальным и психологическим феноменом любого общества, особенно в условиях активного информационного обмена. Каждый пользователь социальных сетей должен помнить, что деструктивные религиозные и культурные установки способны усиливать тревожность, искажать восприятие реальности, ограничивать свободу личности и причинять как экономический, так и психологический ущерб. Противодействие подобным явлениям требует комплексного подхода, включающего развитие медиаграмотности, научное просвещение, ответственную позицию лидеров общественного мнения и международное сотрудничество. Только при сочетании этих мер возможно формирование более устойчивой, рациональной и безопасной общественной среды.
Несомненно, суеверия даже в современных условиях не исчезнут в одночасье, они будут трансформироваться и адаптироваться к новым каналам коммуникации, меняя форму подачи. Поэтому задача нашего общества состоит не в отрицании суеверий и связанных с ними традиций, а в укреплении аналитической культуры и способности отличать обоснованное знание от эмоционально привлекательного мифа.
Именно от этого различия зависит качество общественного развития и устойчивость информационной среды.
Источники:
- Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. — Paris: UNESCO, 2013. — 192 p.
- World Health Organization. Infodemic management during public health emergencies. — Geneva: WHO, 2020. — 48 p.
Муфассал ...