ИТОГИ И ПЕРСПЕКТИВЫ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ НА ПУТИ К РЕАЛИЗАЦИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ СТРАТЕГИИ ДО 2030 ГОДА

САБОИЕВА ДЖАМИЛА САЛОМАТШОЕВНА

научный сотрудник отдела социально –

экономического исследования

Института гуманитарных наук имени

академика Б. Искандарова НАНТ

 

ИТОГИ И ПЕРСПЕКТИВЫ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ НА ПУТИ К РЕАЛИЗАЦИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ СТРАТЕГИИ ДО 2030 ГОДА

 

 

   16 декабря 2025 года Президент Республики Таджикистан Эмомали Рахмон в своём обращении к народу и Парламенту страны подвёл итоги десятилетнего социально-экономического развития и обозначил стратегические ориентиры на будущее. Глава государства подчеркнул, что благодаря последовательной реализации двух краткосрочных программ в рамках Национальной стратегии развития до 2030 года, Таджикистану удалось достичь заметного прогресса во многих сферах: от роста ВВП до повышения уровня жизни населения. Президент акцентировал внимание на важности продолжения устойчивого развития, модернизации экономики и активного привлечения инвестиций, чтобы заложить прочную основу для процветания страны в будущем.

   Президент отметил, что достигнутые успехи стали результатом слаженной работы всех звеньев власти, поддержки народа и стратегического курса, ориентированного на развитие человеческого капитала, модернизацию экономики и обеспечение долгосрочной устойчивости. Важным элементом послания стало не только признание успехов, но и постановка новых, амбициозных, но реалистичных целей, соответствующих современным вызовам и глобальным тенденциям.

   За последнее десятилетие в Таджикистане был достигнут значительный прогресс в социально-экономическом развитии, реализовано множество действенных мер, направленных на улучшение качества жизни населения и достижение стратегических целей в рамках Национальной стратегии развития до 2030 года. В этот период действовали две краткосрочные государственные программы, охватывающие последовательные этапы реализации данной стратегии.

   В результате предпринятых шагов объем валового внутреннего продукта (ВВП) страны увеличился в 3,4 раза, а среднегодовой темп экономического роста составил 7,6%. Для стимулирования роста экономики в период 2015–2025 годов было инвестировано свыше 670 миллиардов сомони, из которых 159 миллиардов пришлось на иностранные вложения.

   Значительные изменения произошли и в других ключевых сферах. Уровень ВВП на душу населения возрос почти в 2,7 раза - с 6 тысяч сомони в 2015 году до 16,1 тысячи сомони в 2025 году. Численность населения за этот период увеличилась с 8,5 до 10,7 миллиона человек, а продолжительность жизни - с 70 до 77 лет. Одновременно с этим уровень бедности сократился до 19%, а совокупные денежные доходы граждан выросли в шесть раз, достигнув 165 миллиардов сомони.

   В 2025 году была утверждена новая Среднесрочная программа развития на 2026-2030 годы - завершающий этап реализации Национальной стратегии до 2030 года. Планируется, что её выполнение позволит вдвое увеличить ВВП, сократить уровень бедности до 10% и повысить долю среднего класса в структуре населения до 50%. Среднегодовой рост экономики ожидается на уровне 8,7%, включая рост промышленного производства на 20%, сельского хозяйства - на 8,4%, и сектора услуг - на 11,7%.

   Эти результаты свидетельствуют о постепенном формировании прочной экономической базы и улучшении жизненных условий для миллионов граждан страны.

   На текущий момент в стране уже предпринимаются активные шаги в направлении привлечения внутренних и внешних инвестиций, создания новых производств, модернизации энергетической и транспортной инфраструктуры, рационального использования сельхозугодий, развития сферы услуг, а также укрепления регионального и международного партнерства.

   По итогам 2025 года ВВП достиг 173 миллиардов сомони, при этом темпы роста экономики составили 8,4%. В 2026 году перед страной стоит цель удержать экономический рост не ниже 8% и обеспечить стабильность макроэкономических показателей.

   Одним из ключевых направлений, озвученных Президентом, стало развитие цифровой экономики и искусственного интеллекта, которая включает:

• цифровую трансформацию государственного управления;
• развитие онлайн-сервисов, электронной торговли и финансовых технологий;
• создание условий для внедрения ИИ в производство, образование и здравоохранение;
• поддержку стартапов и IT-компаний.

   В условиях глобализации важным направлением остаётся укрепление внешнеэкономических связей, в том числе: развитие транспортно-логистической инфраструктуры и участие в международных коридорах; привлечение прямых иностранных инвестиций через создание благоприятной инвестиционной среды; активное участие Таджикистана в международных организациях и инициативах, направленных на устойчивое развитие и экономическую интеграцию.

   Также правительство страны в долгосрочной перспективе намерено продолжить работу над равномерным развитием всех регионов страны, ликвидацией инфраструктурных различий и созданием рабочих мест в сельской местности. Сюда входит модернизация коммунальной инфраструктуры, поддержка местных предпринимателей, развитие агропромышленного комплекса и повышение доступности медицинских и образовательных услуг на местах.

    Особое внимание уделяется ускоренной индустриализации на основе современных технологий и «умного» производства, что позволит снизить зависимость от сырьевых отраслей и повысить экспортный потенциал страны.

   В условиях изменения климата Президент акцентировал внимание на переходе к «зелёной» и циклической экономике. Важнейшими приоритетами которой являются: развитие возобновляемой энергетики; внедрение экологически чистых технологий в производство и транспорт; сохранение водных и природных ресурсов; реализация программ адаптации к климатическим изменениям.

   Таким образом, важнейшими направлениями на ближайшие годы являются развитие цифровых технологий и искусственного интеллекта, индустриализация на основе современных технологических решений, эффективное использование транзитного и туристического потенциала, углубление реформ в сфере государственного управления, создание благоприятного бизнес-климата и укрепление инвестиционной привлекательности. Особый акцент будет сделан на повышении эффективности управления госпредприятиями, продвижении «зеленой» и циклической экономики, переходе к модели, основанной на знаниях и инновациях, развитии человеческого капитала и минимизации последствий климатических изменений.

   В завершение своего выступления 16 декабря 2025 года Президент Эмомали Рахмон отметил, что успешное выполнение Среднесрочной программы на 2026-2030 годы станет решающим этапом в достижении стратегических целей Национальной стратегии. Он призвал все ветви власти, хозяйствующие субъекты и общество в целом к консолидации усилий для реализации задач, направленных на индустриализацию, цифровизацию, развитие человеческого капитала и укрепление устойчивости национальной экономики. Только через единство, труд и дальновидную политику, по словам Президента, Таджикистан сможет достойно войти в число стран с динамично развивающейся экономикой и высоким качеством жизни граждан.

 

 

 

 

Муфассал ...

“Соли вусъат додани корҳои ободонию созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ”

АКАДЕМИЯИ МИЛЛИИ ИЛМҲОИ ТОҶИКИСТОН

 

ИНСТИТУТИ ИЛҲМОИ ГУМАНИТАРИИ БА НОМИ АКАДЕМИК Б. ИСКАНДАРОВ

 

Соли 2025 варақи навбатии таърихи моро бо дастовардҳои назаррас ҷамъбаст намуда, навбати созандагиро ба соли фарорасандаи 2026 вогузор мекунад.

Бовар дорем, ки баракат ва суботи соли 2025, дар зиндагии ҳар як хонадони мардуми кишварамон нақши созанда гузошта, файзу нусрат ва осоиштагиро боқӣ мегузорад.

Инак қадамҳои устувору босуръати соли нави 2026 ба гӯш мерасанд. Хеле рамзист, ки оғози ин сол дар кишвари маҳбубамон ба иқдоми наҷиби “Соли вусъат додани корҳои ободонию созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ” тавъам омадааст. Чун асп дар солшумории мардуми машриқзамин рамзи пешрафти беист, озодӣ, қатъият ва азми қавӣ барои фатҳи қуллаҳои нав мебошад, умедворем, ки ин сол барои ҳар як хонадон, барои ҳар як фард соли амалишавии нақшаҳои далерона ва даврони расидан ба ормонҳои беназир хоҳад буд.

Бигзор нерӯи шикастнопазири ин рамзи бостонӣ ба мо қувват бахшад, то дар роҳи ободии Ватан ва шукуфоии рӯзгори худ бо суръат, нерӯ, қарорҳои қавӣ ва гомҳои устувор пеш биравем.

Дар фарҳанги бостонии мардуми Шарқ аспро ҳамчунин ҷонвари баризқ ва тимсоли садоқату вафодорӣ низ тасвир мекунанд. Ин мавҷуди наҷиб таҷассуми озодихоҳӣ ва истиқлол буда бо нерӯву тавоноии фитрӣ ҳамеша дар ҳаракату талоши беист аст. Бошад, ки ин сифатҳои олӣ дар вуҷуди ҳар яки мо ҷой гирифта барои расидан ба қуллаҳои муроди шахсӣ ва саодати миллӣ нерӯву тавони тоза бахшанд.

Бо истифода аз фурсати нек, ҳамкорону ҳамкасбону ҳамандешон ва тамоми мардуми шарифи кишварамонро бо фарорасии соли нави мелодии 2026 табрику таҳният мегӯем. Боварӣ дорем, ки агар хислатҳои неки асп - заҳматдӯстӣ, вафодорӣ ва қатъиятро шиорамон созем, соли 2026 ба яке аз солҳои пурбаракату дурахшони рӯзгори мо табдил хоҳад ёфт.

 

ИНСТИТУТИ ИЛМҲОИ ГУМАНИТАРИИ БА НОМИ АКАДЕМИК Б. ИСКАНДАРОВИ АМИТ

 

Муфассал ...

ОЯНДАИ ДАВЛАТУ МИЛЛАТ ДАР ДАСТИ ИЛМУ МАОРИФ

АКАДЕМИЯИ МИЛЛИИ ИЛМҲОИ ТОҶИКИСТОН

ИНСТИТУТИ ИЛМҲОИ ГУМАНИТАРИИ БА НОМИ АКАДЕМИК Б. ИСКАНДАРОВ

 

НЕУКШОЕВА Шаҳло С. – муовини директори ИИГ АМИТ, номзади илмҳои филологӣ

ОЯНДАИ ДАВЛАТУ МИЛЛАТ ДАР ДАСТИ ИЛМУ МАОРИФ

   Мақолаи мазкур бо такя ба ду андешаи калидии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таҳия гардида, масъалаи нақши маориф ва илмро ҳамчун омили сарнавиштсози рушди давлат ва ҷомеа баррасӣ менамояд. Нахуст, дар Паёми имсолаи худ Сарвари давлат таъкид намуданд, ки «…ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпараст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ вобастагии амиқ дорад».

   Ҳамзамон, дар мулоқот бо аҳли илму маориф (30 майи 2024) Президенти кишвар андешаи дигареро баён доштанд, ки барои рушди иқтидори илмии мамлакат аҳамияти методологӣ дорад: «идома додани мактаби устоду шогирд дар ҳамаи касбу корҳо ва махсусан дар соҳаи илм қарз аст: олимони соҳибтаҷриба бояд ин масъулиятро назди шогирдони худ адо намоянд». Ин таъкид ба зарурати интиқоли пайдарпайи дониш, таҷриба ва фарҳанги илмӣ аз насли калонсол ба насли ҷавон ишора мекунад ва нишон медиҳад, ки сифати тайёркунии кадрҳои илмӣ танҳо бо инфрасохтор ва маблағгузорӣ таъмин намешавад, балки ба анъанаҳои устувори роҳбарии илмӣ, тарбияи мактаби таҳқиқотӣ ва низоми масъулияти касбӣ такя мекунад.

   Аз ҳамин нуқтаи назар, мақола кӯшиш мекунад робитаи байни ду паёми мазкурро дар як меҳвари умумӣ - ташаккули сармояи инсонӣ ва рушди илми миллӣ - нишон дода, масъалаҳои калидии тарбияи насли босавод, тақвияти ҷаҳонбинии илмӣ, муқовимат ба таассубу хурофот, инчунин эҳёи амалии мактаби устоду шогирдро ҳамчун шарти муҳими пешрафти соҳаи маориф ва илм асоснок намояд.

   Дар идомаи ин баррасӣ мумкин аст чунин андеша ба миён ояд, ки шояд дар шароити имрӯза технологияҳои муосир ва зеҳни сунъӣ ҷойгоҳи илму донишро тадриҷан танг месозанд ва ҳатто дар ояндаи наздик мафҳуми «дониш» аҳамияти пешинаи худро аз даст медиҳад. Аммо таҳлили воқеият нишон медиҳад, ки равандҳо баръакс рушд мекунанд: ҳар қадар имкониятҳои технологӣ густариш меёбанд, ҳамон қадар ниёз ба тафаккури солим, саводнокии илмӣ, дониши амиқ ва масъулияти шаҳрвандӣ бештар мегардад. Зеро технология худ ба худ на арзиш меофарад ва на ҷомеаро тарбия мекунад; ин инсон аст, ки бо сатҳи ҷаҳонбинӣ, фарҳанги маърифат ва меъёрҳои ахлоқӣ аз технология ҳамчун василаи созанда истифода бурда, равандҳои иҷтимоиро ба самти зарурӣ равона созад.

   Аз ҳамин рӯ, агар имрӯз суол гузошта шавад, ки барои ояндаи давлат дар навбати аввал кадом бунёд муҳимтар аст - инфрасохтор, корхонаҳо ё сохтмонҳои азим, посух равшан аст: пеш аз ҳама инсони ҳаматарафа ташаккулёфта, босаво ва дорои тафаккури интиқодӣ. Зеро роҳро муҳандис месозад, низомҳоро мутахассис идора мекунад ва ислоҳотро шахсияти донишманду масъулиятшинос дар амал татбиқ менамояд. Дар сурате ки сармояи инсонӣ заиф бошад, ҳатто бузургтарин сохтмонҳо аз мазмуну самаранокӣ дур мемонанд.

   Аз ин ҷост, ки ворид намудани технологияҳои нав, аз интернети босуръат шуруъ карда, то зеҳни сунъӣ худ ба худ кафили пешрафт нест. Агар хонанда ё донишҷӯ танҳо нишондиҳандаи «баҳои хуб»-ро дошта бошад, аммо қобилияти таҳлилӣ ва саводи иттилоотӣ надошта бошад, яъне ҳақиқату дурӯғро фарқ карда натавонад, технология метавонад на рушд, балки сардаргумӣ ба вуҷуд оварад. Пас масъала танҳо дар таҷҳизот нест; масъала дар тарбияи тафаккури интиқодӣ ва фарҳанги истифодаи масъулонаи дониш қарор дорад.

   Андешаҳои калидии Президенти кишвар, ки атрофи онҳо дар ин мақола андешаронӣ мешавад, танҳо як ибора ё шиор нестанд; онҳо маҷмӯи дастурҳои барномавӣ ва як навъ «формула»-и таҳкими амнияти фикрӣ ва маънавии миллат дар шароити рушди босуръати технология ба шумор мераванд. Аз ин рӯ, дарки дурусти мо аз мафҳуми сифати таълим аҳамияти ҳалкунанда дорад: сифати таълим на бо биноҳои боҳашамату таҷҳизот ва на бо нишондиҳандаҳои баҳогузорӣ муайян мешавад, балки ташаккули шахсияти босавод.

   Сифати воқеии таълим дар ташаккули шахсияти мустақиландеш зоҳир мегардад: инсоне, ки савол мегузорад, далел талаб мекунад, иттилоъро муқоиса менамояд, хулосаи асоснок мебарорад ва масъулиятро ба дӯш мегирад. Аз ин рӯ, таъмини чунин сифати таълим ва муҳайё сохтани заминаи таҳқиқот пеш аз ҳама бар дӯши аҳли илму маориф вогузор аст, зеро маҳз мо раванди тарбия ва парвариши насли ояндаро роҳбарӣ ва шакл медиҳем.

   Дар шароити имрӯз ин масъала махсусан намоён мегардад: бисёриҳо бо чанд ҷумла аз зеҳни сунъӣ ҷавоб мегиранд ва онро ҳамчун ҳалномаи ниҳоӣ қабул мекунанд. Аммо муносибати илмӣ ва масъулона дигар аст: манбаи маълумот, мавҷудияти далел, мувофиқати он ба шароити мушаххас ва оқибатҳои эҳтимолии хато бояд санҷида шаванд. Фарқ миёни истифодаи кӯр-кӯронаи ҷавоби тайёр ва муносибати таҳлилӣ маҳз фарқи байни «саводи зоҳирӣ» ва «тафаккури воқеӣ» мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад воситаи кумакрасон бошад, вале ҷойгузини тафаккури инсон намешавад; хулосаи дуруст танҳо дар сурате ба даст меояд, ки инсон санҷад, муқоиса кунад ва масъулиятро дарк намояд.

   Аз ҳамин нуқтаи назар, ҳангоме ки Роҳбари кишварамон дар бораи баланд бардоштани сифати таълим таъкид мекунад, сухан танҳо аз беҳтар кардани шароити моддӣ ё такмили маводи таълимӣ намеравад. Мақсади аслӣ гузариш ба модели таълимест, ки дар он «инсон сохтан» меҳвари асосӣ мебошад: тарбияи шахсе, ки қобилияти ҳаллу фасли масъала дорад, масъулиятшинос аст, меҳнатдӯстӣ ва одоби касбиро риоя мекунад. Ин сифатҳо, агар дар муҳити мактаб ва донишгоҳ дар кудак устуворона парвариш ёбанд, фардо ба профессионализм ӯ табдил ёфта, барои ҷомеа такягоҳ ва сипари боэътимод мешаванд.

   Аз муҳтавои Паёми Президенти кишвар бармеояд, ки насли босавод ва худогоҳ яке аз такягоҳҳои асосии устувории ҷомеа мебошад. Таълими босифат танҳо аз худ кардани фанҳо нест; он фарҳанги шаҳрвандиро тақвият дода, қобилияти фарқгузорӣ миёни дурусту нодуруст, эҳтиром ба қонун ва масъулиятшиносиро дар шахс ташаккул медиҳад. Аз ин ҷиҳат, масъалаи сифати таълим аз доираи мактабу донишгоҳ фаротар рафта, ба амнияти фикрву иҷтимоиву миллӣ, рушди иқтисодӣ ва дурнамои ояндаи миллат пайванди мустақим дорад.

   Дар ҳамин замина, илм нақши ҳимоявии муҳим иҷро мекунад: он шахсро аз таассуб, хурофот ва фиреб боздошта, тафаккурро ба далел, санҷиш ва асоснокӣ одат медиҳад. Вақте дар шуури инсон меъёрҳои илмӣ ҷой мегиранд, ӯ ба иддаоҳои беасос, овозаҳои бебунёд ва «муъҷиза»-ҳои беисбот зуд бовар намекунад, балки манбаъро месанҷад, сабабҳоро ҷустуҷӯ мекунад ва дар асоси далелҳо хулосаи мантиқӣ мебарорад.

   Аз ин ҷо натиҷаи муҳим ҳосил мешавад: барои баланд бардоштани сифати таълим ва тарбияи кадрҳои воқеан босалоҳият, нақши устод ҳалкунанда аст. Ҳадаф бояд танҳо гирифтани диплом набошад; диплом ҳуҷҷат аст, аммо тафаккур қобилият ва натиҷаи тарбия мебошад. Ҳатто агар ду нафар соҳиби як дараҷа ё як ҳуҷҷати таҳсил бошанд, дар рӯ ба рӯи мушкил фарқ ошкор мегардад: яке мунтазири роҳнамоии дигарон мемонад, дигаре масъалагузорӣ мекунад, маълумот ҷамъ меорад, далелҳоро месанҷад ва роҳи ҳалли асоснок меёбад. Ин фарқ, пеш аз ҳама, самари омӯзиш ва роҳнамоии дурусти устод аст.

   Ташаккули фарҳанги андеша, масъулиятшиносӣ ва одоби илмӣ пеш аз ҳама дар раванди роҳнамоии устод ба вуҷуд меояд: вақте шогирд ба масъалагузорӣ одат мекунад, далелро меомӯзад, манбаъҳоро муқоиса менамояд ва ба хулосабарории асоснок мерасад. Дар ин маъно, устод танҳо интиқолдиҳандаи маълумот нест; ӯ меъёрҳои кори зеҳнӣ ва усули муносибати илмӣ ба масъалаҳоро дар шогирд парвариш медиҳад.

   Аз ҳамин ҷиҳат, «мактаби устоду шогирд» бояд ҳамчун механизми амалкунандаи тайёр намудани кадрҳо ва нигоҳдории мероси таҷрибавию методологӣ арзёбӣ гардад. Таъкиди Президенти кишвар дар мулоқот бо аҳли илм ва маориф (30 майи соли 2024) низ ба ҳамин моҳият такя дорад: идома додани ин мактаб, бахусус дар соҳаи илм, вазифаи масъулона аст ва олимони соҳибтаҷриба бояд онро дар назди шогирдони худ иҷро намоянд. Мазмуни ин андеша равшан аст: бидуни пайванди зиндаи таҷриба ва роҳнамоии касбӣ на устувории сифати таълим таъмин мешавад ва на пайдарҳамии рушди илми миллӣ.

   Дар хотима метавон гуфт, ки устодони соҳибтаҷриба ва муҳити воқеии устоду шогирдӣ барои ҷомеа на танҳо омили тарбия, балки кафили давомдорӣ ва самаранокии соҳаанд. Агар ин пайванди наслҳо дар илм ва маориф таҳким ёбад, сифати кадрҳо ба меъёр табдил меёбад, на ба истисно; ва дар натиҷа ҳам як ҷомеаи устувору хушбахӣ ба вуҷуд меояд ва ҳам давлат имкони пешбурди вазифаҳои стратегиро бо такя ба захираи воқеии инсонӣ пайдо мекунад.

 

 

 

 

 

 

Муфассал ...

МАЪРИФАТИ РАҚАМӢ - ЗАМИНАИ АМНИЯТ ВА РУШДИ НАСЛИ НАВРАС

Назаршоева Чилла – номзади илмҳои филологӣ,

мудири шуъбаи забонҳои помирии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи академик Б. Искандарови АМИТ

МАЪРИФАТИ РАҚАМӢ - ЗАМИНАИ АМНИЯТ ВА РУШДИ НАСЛИ НАВРАС

   Асри XXI дар таърихи башарият ҳамчун даврони таҳаввулоти босуръати илмию техникӣ шинохта мешавад. Пешвои миллат технологияҳои рақамиро ҳамчун “муҳаррики рушди иқтисоди миллӣ” арзёбӣ намуда, баланд бардоштани саводи рақамии шаҳрвандонро кафолати амнияти иттилоотӣ ва пешрафти кишвар медонанд. Ин воқеият дар Паёмҳои солонаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун падидаи меҳварии замон мунтазам таъкид мегардад. Махсусан, Роҳбари давлат дар Паёми имсола бо бознигариву таъкид ба он ки «Асри XXI асри пешрафти илму техника ва технология мебошад», зарурати мутобиқсозии тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятиро ба равандҳои ҷаҳонӣ тақозо намуданд. Тоҷикистон низ ҳамчун узви ҷомеаи мутамаддин, татбиқи дастовардҳои навтарини технологиро яке аз ҳадафҳои стратегии худ қарор дода, дар роҳи рушди инноватсионӣ гомҳои устувор мебардорад.

   Имрӯз дар канор мондан аз равандҳои рақамисозӣ ғайриимкон аст, зеро ин падида на танҳо талаботи замон, балки омили асосии рушд ё ақибмонии ҷомеаҳо маҳсуб меёбад. Бояд дарк кард, ки технологиятабиатан дорои моҳияти духӯра аст: истифодаи огоҳона ва бошууронаи он инсонро ба қуллаҳои илму маърифат ва зиндагии шоиста мерасонад, вале муносибати бемаърифат ва беҳадаф ба ин воситаҳо метавонад боиси таназзули маънавӣ, коҳиши солимии ҷисмонӣ ва аз байн рафтани арзишҳои фарҳангӣ гардад.

   Дар ин мақола мақсад дорем, ки андешаҳои хешро доир ба ҷузъҳои меҳварии муҳити рақамӣ – телефонҳои мобилӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ баён кунем. Ин воситаҳо дар шароити имрӯзаи ҷомеа аз як тараф заминаи пешрафти бесобиқаро фароҳам оварда бошанд, аз ҷониби дигар, боиси пайдоиши як қатор мушкилоти ҷиддии иҷтимоию равонӣ гардидаанд. Мо бар он назарем, ки паёмадҳои манфии мазкур бештар натиҷаи истифодаи бемеъёр ва ташаккул наёфтани фарҳанги истифодаи дастгоҳҳои рақамӣ дар ҷомеа мебошанд.

   Дар воқеъ, воситаҳои алоқаи мобилӣ, шабакаи интернет ва платформаҳои зеҳни сунъӣ муҳити мукаммали зиндагии муосирро шакл додаанд. Хусусияти фарқкунандаи ин технологияҳо дар он аст, ки онҳо сарҳадҳои замон ва маконро аз байн бурда, дастрасӣ ба иттилоот ва иртиботи байнифардиро ба сатҳи сифатан нав бароварданд. Аммо маҳз дар ҳамин нуқта – дар марзи миёни имкониятҳои беканор ва таҳдидҳои пинҳонӣ зарурати ташаккули фарҳанги истифодаи технология ба миён меояд.

    Аммо, агар ба муносибатҳои хонаводагӣ ва рафтори насли наврас дар ҷойҳои ҷамъиятӣ таваҷҷуҳ кунем, аён мегардад, ки истифодаи аз ҳад зиёди телефон ва саргармӣ ба шабакаҳои интернетӣ аллакай боиси коҳиши арзиши муоширати зинда шудааст. Мо шоҳиди он ҳастем, ки ҳатто дар ҳузури ҳамдигар вақти бештари худро сарфи варақ задани саҳифаҳои интернетӣ мекунем. Ин ҳолат метавонад миёни инсонҳо, ҳатто наздиктарин афрод деворе эҷод карда, пайвандҳои оилавӣ, дӯстӣ ва хешутабориро заиф созад.

   Дар Паёмҳои солонаи Пешвои миллат пайваста ба истифодаи самараноки технология ва нақши он дар рушди ҷомеа таваҷҷуҳи хос зоҳир мегардад, ки ин аз аҳамияти стратегии падидаи мазкур шаҳодат медиҳад. Чунончи, дар Паёми соли 2024 таъкид шуд: «Пешрафти босуръати технологияҳои рақамӣ ва тавсеаи имкониятҳои зеҳни сунъӣ дар ҷаҳони муосир тақозо менамояд, ки ин дастовардҳо дар ҳама соҳаҳо самаранок истифода гардида, ба манбаи иловагии рушди иқтисодӣ ва содиротии хизматрасонӣ табдил дода шаванд». Ин дастур намунаи аълои сиёсати фаъоли давлат дар роҳи рушди иқтисодиву иҷтимоии кишвар мебошад.

   Дар шароити муосир, дар канори дастовардҳои технологӣ, падидаи «кикунонӣ» ҳамчун як масъалаи муҳими байнисоҳавӣ мавқеи хос пайдо карда, боиси нигарониҳои ҷиддии мутахассисони соҳаҳои дахлдор гардидааст. Яке аз паҳлўҳои калидии ин мушкилот истифодаи аз ҳад зиёди дастгоҳҳои электронӣ мебошад, ки боиси коҳиши фаъолияти ҷисмонӣ ва заиф шудани муоширати мустақими кӯдакон мегардад. Аз нигоҳи тиббию равонӣ, вобастагии шадид ба фазои маҷозӣ берун аз муҳити таълимӣ (дар мактабҳои миёнаи кишварамон истифодаи телефон мамнуъ аст), солимии ҷисмонӣ ва маънавии насли наврасро зери хатар мегузорад.

   Ин раванд боиси тадриҷан аз байн рафтани фарҳанги бозиҳои анъанавии кӯчагӣ мегардад, ки нақши онҳо дар рушди ҳамаҷонибаи кӯдак бебадал аст. Бозиҳои суннатӣ на танҳо ба тақвияти ҷисмонӣ мусоидат мекунанд, балки ҳамчун василаи муҳими иҷтимоишавӣ дар ташаккули малакаҳои муоширативу дастаҷамъиро дар кӯдак ташаккул медиҳанд.

   Аммо мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки ҳатто ҳузури воқеии кӯдакон дар канори ҳамдигар маънои иртиботи зиндаро надорад. Имрӯз падидаи инзиво дар кўдакон бараъло мушоҳида мешавад, яъне кӯдакон гарчанде ҷисман дар як муҳит қарор доранд, вале ҳар кадоме дар олами маҷозии худ, дар дохили платформаҳо ва бозиҳои компютерӣ ғарқанд. Ин ҳолат боиси он мегардад, ки муоширати байнифардӣ хусусияти воқеии худро гум карда, робитаҳои иҷтимоӣ ба сатҳи виртуалӣ ва маҳдуд мегузаранд, ки натиҷаи иктифо ба бозиҳои виртуалӣ монеаи ҷиддие дар роҳи ташаккули низоми арзишҳои иҷтимоӣ ва малакаҳои муколамаи зиндаи насли наврас мегардад.

   Яке аз ҷанбаҳои нигаронкунандаи муҳити муосир, ки дар низоми муносибатҳои хонаводагӣ ба мушоҳида мерасад, падидаи инзивои иҷтимоии дохилиоилавӣ мебошад. Раванди истеъмоли ғизо, ки таърихан ҳамчун василаи муҳими муоширати зинда ва таҳкими пайвандҳои аъзои оила хидмат мекард, имрӯз таҳти таъсири технологияҳои рақамӣ ба як мушкилоти ҷиддии иҷтимоӣ табдил ёфтааст. Мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки аксари кӯдакону наврасон, ҳатто дар сари дастархон аз телефонҳои мобилӣ ҷудо намешаванд. Ин ҳолат боиси ташаккули «муоширати рӯякӣ» мегардад, ки дар он фарзанд, ё азоёни оила ҷисман дар канори ҳамдигар, вале рӯҳан дар фазои маҷозӣ қарор доранд. Инзивоҷӯии наврасон ва саъйи онҳо барои ҳарчи зудтар баргаштан ба олами виртуалӣ гувоҳи заиф будани фарҳанги истифодаи технология ва буҳрони равонии муносибатҳои байнифардӣ мебошад.

   Бояд таъкид намуд, ки масъалаи «кикунонӣ» ва саргармии наврасон ба платформаҳои маҷозӣ танҳо паҳлўи иҷтимоӣ надошта, балки дорои заминаҳои ҳуқуқиву амниятӣ низ мебошад. Бо дарки амиқи ин хатарҳо, Пешвои миллат дар Паёми худ (соли 2022) ҷиҳати пешгирии ҷиноятҳо дар ин самт ва ҳимояи фазои маънавии ҷомеа пешниҳод намуданд: «Дар робита ба ин, ҷиҳати пешгирӣ намудани ҷиноятҳои хусусияти экстремистиву террористидошта ва ҷиноятҳое, ки бо истифодаи технологияҳои иттилоотиву коммуникатсионӣ содир карда мешаванд, зарур аст, ки Маркази ягонаи иттилоотӣ таъсис дода шавад». Ин ташаббуси стратегӣ зарурати шакл додани як низоми мутамаркази назорати иттилоотиро ба миён мегузорад, ки метавонад ҳамчун сипари боэътимод дар баробари таҳдидҳои киберӣ ва мафкуравӣ хидмат кунад.

   Таҳқиқотҳои равонӣ тасдиқ мекунанд, ки кӯдакон моделҳои рафториро пеш аз ҳама аз волидон ва аъзои калони оила иқтибос мекунанд. Мутаассифона, дар таҷрибаи рӯзмарра мушоҳида мешавад, ки бархе аз волидон телефонро ҳамчун воситаи «оромкунанда» ва ё «машғулкунанда» ба кӯдак медиҳанд, то худро аз масъулияти муоширати тарбиявӣ озод намоянд. Вақте кӯдак пайваста мушоҳида мекунад, ки волидон ба ҷои муоширати воқеӣ вақти худро дар шабакаҳои иҷтимоӣ ё назди экранҳои телевизор мегузаронанд, ӯ низ ба таври автоматӣ фазои маҷозиро ҳамчун муҳити асосии зист қабул мекунад. Ҳамин тариқ, заиф шудани фарҳанги муоширати оилавӣ заминаро барои вобастагии рақамии насли наврас муҳайё месозад.

   Дар низоми муносибатҳои муосир, эътидолу тавозун калиди ҳалли мушкилоти зикршуда ба шумор меравад. Барои волидон ва ниҳодҳои иҷтимоӣ зарур аст, ки ҳузури технологияро дар ҳаёти кӯдакон ба таври оқилона ва ҳадафманд танзим намоянд. Яке аз ҳафт самти афзалиятноки пешбурди иқтисоди рақамӣ, ки дар Паёми Пешвои миллат (соли 2024) таъкид гардидааст, маҳз «баланд бардоштани маърифати истифодаи технологияҳои рақамӣ» мебошад. Ин нишондод собит месозад, ки технология бояд пеш аз ҳама ҳамчун воситаи таълиму рушди зеҳнӣ хидмат кунад, на омиле барои инзивои маънавӣ ва дур шудан аз муоширати инсонӣ.

   Тарбияи насли солим ва худогоҳ танҳо дар сурати барқарор намудани тавозуни дуруст миёни ҷаҳони рақамӣ ва зиндагии воқеӣ имконпазир аст. Дар ин раванд, нақши намунаи рафтории волидон ва аъзои калонсоли оила калидӣ мебошад. Пеш аз он ки талаботи танзими рақамӣ нисбат ба кӯдакон татбиқ шавад, волидонро зарур аст, ки фарҳанги истифодаи дастгоҳҳои электрониро дар ҳаёти рӯзмарраи худ низом бахшанд. Канораҷӯӣ аз истифодаи безарурати телефон дар ҳузури фарзандон ва ихтисос додани вақти бештар ба муколамаи зинда, заминаи боварии мутақобила ва рушди малакаҳои иҷтимоии кӯдакро фароҳам меорад.

   Дар ниҳоят, ба насли наврас бояд ин ақида талқин карда шавад, ки технологияҳои рақамӣ танҳо ҷузъи иловагии ҳаёти воқеӣ буда, метавонанд сифати зиндагиро беҳтар созанд, вале ҳеҷ гоҳ ивазкунандаи арзишҳои олӣ ва робитаҳои зиндаи инсонӣ буда наметавонанд. Танҳо бо чунин равиш метавон аз таҳдидҳои «кикунонӣ» пешгирӣ намуда, иқтидори технологияро ба манфиати рушди миллат сафарбар кард.

Адабиёти истифодашуда

1. Геннадьевна, Л.О., К.Е.Михайловна и др. Цифровое детство // Право и управление. - №12. -2003. – С. 369.
2. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон «дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» Декабрь 23, 2022.
3. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷии ҷумҳурӣ” аз 12.2024.
4. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷии ҷумҳурӣ” аз 16.12.2025.
5. Цифровое детство: как гаджеты формируют новое поколение// https://www.b17.ru/article/777182/.

 

 

 

 

 

Муфассал ...