ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ

Ардабаева Мадина Шодиевна - научный

сотрудник отдела истории, археологии и

этнографии ИГН НАНТ

 

ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ

  Сегодня, в эпоху цифрового света и информационных бурь, когда каждый человек через экран своего устройства словно правит собственной империей знаний и новостей, интернет и социальные сети превратились не только в источники информации, но вместе с фактами, научными открытиями и аналитикой в цифровое пространство стремительно возвращаются старые страхи - суеверия. Древние суеверия, казалось бы, оставшиеся в прошлом, обретают новую жизнь и новые масштабы.

  Интернет стал не только единой библиотекой всего человечества, но и эхом коллективных страхов и тревог. То, что раньше передавалось шёпотом у домашнего очага, в кругу семьи, сейчас распространяется со скоростью света — в виде постов, сторис, коротких видео и суеверия перестали выглядеть древними и наивными. Их «переодели» в современную форму, сделали более эмоциональными, убедительными, а иногда даже «научно оформленными». Их сопровождают сотни комментарии, лайки, горячие обсуждения и именно это придаёт им ощущение достоверности. Да, социальные сети превратились в своеобразный усилитель эмоций. Любая идея, если она подана ярко и вызывает тревогу или удивление, получает десятки и сотни откликов. В этой среде суеверия обретают новую форму: они адаптируются к современному языку, сопровождаются «доказательствами», личными историями и эмоциональными аргументами. И чем активнее реакция аудитории, тем убедительнее кажется сообщение.

  Для нашей страны с её глубокими духовными корнями и богатой культурной традицией — этот процесс особенно чувствителен. Наше общество всегда строилось на уважении к знаниям, к мудрости старших, к подлинной религиозной традиции. Но теперь перед ней стоит сложный вопрос: как сохранить ценности, не позволяя суевериям и искажениям подменять истину? Речь идёт не о противопоставлении традиции и современности, а о защите общественного сознания от манипулятивных интерпретаций.

  Ответ на этот вызов всё чаще формируется не только в социальной среде, но и в научно-аналитическом пространстве, где исследователи стремятся осмыслить причины устойчивости суеверий и их социальные последствия. В данном контексте показательной представляется статья Имомназара Ҳақназара, научного сотрудника ИГН НАНТ, под названием «Суеверие — часть жизни или её бедствие?», в которой подробно анализируются различные аспекты суеверий и их влияние на жизнь общества. Его работа даёт ценное понимание сложностей этого явления. Опираясь на его анализ мы попытались лучше понять, каким образом интернет способствует распространению подобных убеждений. Для этого необходимо было прежде всего определить, что собой представляет суеверие с научной точки зрения. Если остановится на данном вопросе очень коротко, то суеверие — это система убеждений и практик, не имеющих научного обоснования и религиозного подтверждения, которые распространяются в обществе и оказывают влияние на поведение людей. Для анализа этого явления полезно обратиться к взглядам различных научных областей к этому явлению:

• с точки зрения социологии и культурологии, оно рассматривается как социальный феномен, отражающий традиции, коллективные представления и нормы общества;
• антропология изучает суеверия как исторически сложившиеся ритуалы и символические практики, выполняющие социальные и психологические функции;
• психология объясняет их через когнитивные искажения, страхи и групповое влияние;
• с позиции религиоведения суеверие считается отклонением от истинных духовных учений, когда сверхъестественные свойства приписываются объектам или действиям, не санкционированным религиозной доктриной.

  Сегодня к этим объяснениям добавляется ещё один фактор — цифровая среда. Для Таджикистана — страны с глубокими культурными и духовными традициями  подобные процессы приобретают особую значимость. Наше общество исторически строилось на уважении к знаниям, к учёности, к истинным духовным ценностям, но в условиях информационной перегрузки становится всё труднее отличить подлинную традицию от её искажённых интерпретаций. Сегодня, когда социальные сети стали основным каналом получения информации для значительной части населения, механизмы онлайн-коммуникации усиливают влияние большинства: если сообщение поддержано сотнями пользователей, оно воспринимается как достоверное. Лайки и репосты создают иллюзию общественного согласия. Особенно заметно это в случае религиозно окрашенных суеверий. Речь идёт не о вере, как духовной основе общества. Речь идёт о её искажении — о практиках, которые не имеют богословского обоснования, но активно навязываются как обязательные. Иногда такие убеждения оправдывают социальное неравенство, усиливают давление на женщин, заставляют семьи тратить средства на сомнительные ритуалы и «целительные» услуги. Страх становится инструментом влияния. В результате человек начинает принимать решения, исходя не из знаний, а из опасений, когда суеверие постепенно становится невидимым регулятором жизни ограничивая свободу, формируя зависимость и усиливая тревожность.

  Здесь проблема заключается не в самой традиции. Таджикская культура опирается на глубокую духовную и научную основу. Опасность возникает тогда, когда суеверие подменяет знание, а эмоциональный импульс — критическое мышление. Распространению подобных суеверий в цифровой среде способствует вирусный характер эмоционального контента, а также интерактивные форматы социальных сетей, которые усиливают эффект коллективного одобрения. В совокупности это создаёт среду, в которой иррациональные убеждения не только укореняются, но и активно воспроизводятся.

  Мировой опыт показывает, что эффективным ответом на подобные вызовы становится развитие медиа грамотности и культуры анализа информации. Там, где человек умеет проверять источники и задавать вопросы, влияние иррациональных убеждений заметно снижается. Поэтому международная практика противодействия вредоносным суевериям сосредоточена на борьбе с дезинформацией, псевдонаучными теориями и опасными ритуалами. Например,  в Финляндии, большое внимание уделяется развитию критического мышления и навыков проверки источников уже на школьном уровне. В Китае и Индии реализуются государственные информационные кампании, направленные на разъяснение рисков «чудодейственных» практик, а во многих странах внедряются механизмы регулирования онлайн-контентов. Такие именитые международные организации как ЮНЕСКО и ВОЗ — совместно с научными институтами изучают динамику распространения вредных убеждений и разрабатывают профилактические стратегии, которые могут быть адаптированы к национальным условиям.

  Позитивным является то, что в нашей стране предпринимаются меры по ограничению распространения суеверий: реализуются информационные кампании, ведётся разъяснительная работа в образовательных учреждениях, ограничивается доступ к потенциально опасным цифровым ресурсам. Вместе с тем для повышения эффективности этих усилий необходимо системно развивать медиаграмотность и критическое мышление, создавать доступные онлайн-платформы с проверенной информацией, привлекать к просветительской деятельности популярных блогеров и авторитетных духовных наставников, а также совершенствовать механизмы мониторинга цифрового пространства.

  При этом важно учитывать, что суеверия остаются значимым социальным и психологическим феноменом любого общества, особенно в условиях активного информационного обмена. Каждый пользователь социальных сетей должен помнить, что деструктивные религиозные и культурные установки способны усиливать тревожность, искажать восприятие реальности, ограничивать свободу личности и причинять как экономический, так и психологический ущерб. Противодействие подобным явлениям требует комплексного подхода, включающего развитие медиаграмотности, научное просвещение, ответственную позицию лидеров общественного мнения и международное сотрудничество. Только при сочетании этих мер возможно формирование более устойчивой, рациональной и безопасной общественной среды.

  Несомненно, суеверия даже в современных условиях не исчезнут в одночасье, они будут трансформироваться и адаптироваться к новым каналам коммуникации, меняя форму подачи. Поэтому задача нашего общества состоит не в отрицании суеверий и связанных с ними традиций, а в укреплении аналитической культуры и способности отличать обоснованное знание от эмоционально привлекательного мифа.

  Именно от этого различия зависит качество общественного развития и устойчивость информационной среды.

Источники:

1. Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. — Paris: UNESCO, 2013. — 192 p.
2. World Health Organization. Infodemic management during public health emergencies. — Geneva: WHO, 2020. — 48 p.

 

Муфассал ...

Гӯиши Ғорон (Лексика ва морфология)

 Рисола ба таҳқиқи лексика, фразеология ва морфологияи яке аз гӯйишҳои тоҷикии Кӯҳистони Бадахшон - гӯйиши Ғорони ноҳияи Ишкошим бахшида шудааст.

 Дар он қабатҳои лексикӣ ва хусусиятҳои морфологии ин гӯйиш дар муқоиса бо забони адабӣ баррасӣ шудааст.

Муфассал ...

МАСЪАЛАҲОИ БАҲСТАЛАБИ ИМЛО БА ПАЖУҲИШҲОИ АМИҚ НИЁЗ ДОРАНД.

Назрӣ Офаридаев,  доктори  илмҳои  филология,

сарходими илмии шуъбаи забонҳои помирии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи академик Баҳодур  Искандарови АМИТ

     

МАСЪАЛАҲОИ БАҲСТАЛАБИ ИМЛО БА ПАЖУҲИШҲОИ АМИҚ НИЁЗ ДОРАНД.

     Рӯзҳои  охир  баҳсҳое , ки дар атрофи  имлои забони тоҷикӣ авҷ гирифтаанд,  бештар ба инъикоси садонокҳо дар хат иртибот   мегиранд  ва дар шабакаҳои иҷтимоӣ  тезу тунд шуда.  иддае забоншиносонро ба “бесаводӣ”, иддаи дигар  забоншиносонро ба “маҳалгароӣ”  айбдор мекунанд. Чун забони адабии тоҷикӣ ба марҳалаи нави рушд дохил шуда вазифаҳои ҷамъиятии он  чун забони давлатӣ васеъ гардид. Ба вуҷуд омадани баҳсҳо дар атрофи имло як амри табиист. Дар илм вуҷуд доштани баҳс дар атрофи масоили забони адабии муосири  тоҷикӣ  низ як амри табиист. Тавре  маълум аст, қоидаҳои   имлои ҳар як  забон  дар асоси принсипҳои муайяни  забоншиносӣ   коркард шуда, асосҳои илмии он муайян карда  мешавад. Дар хат  ифода намудани   низоми овозии забони   адабӣ  бояд  ба  далелҳои   таърихи забон, ҳолати  имрўзаи забон, моҳияти амалии имло,  мушкилоти  таълими он ва татбиқи имло дар  низоми фонологӣ ва  сарфии забон иртиботи  зич  дошта бошад. Ба  ибораи  дигар,  имло  симои забонро  бояд   тавассути аломатҳои  графикӣ   тасвир намояд. Дар имло вижагиҳои  таърихии забон, системаи фонологии он аз назари таърихӣ  ва ҳолати ҳамзамонӣ ва  низоми сарфии забон бояд  инъикос   ёбанд.

      Имлои забони  тоҷикӣ низоми қоидаҳои  навишти  калимаҳоро  дар бар  мегирад    ва аз бахшҳои зерин  иборат  аст:

 - инъикоси таркиби овозии калима  тавассути ҳарфҳо;

-  якҷо, ҷудо, бо нимтире навиштани  калимаҳо;

-  истифодаи  ҳарфҳои калон ва  хурд;

-  аз сатр ба сатр гузарондани қисми  калима;

-  калимаҳои  мухтасаршуда (ихтисораҳо).

  Ҳар яке аз ин бахшҳо   ба принсипҳои  муайян  асос  меёбад,  ки дар низоми имло  инъикос  меёбанд.

  Илова бар  ин ҳар як  принсип  гурӯҳи муайяни қоидаҳоро  дар бар гирифта, ба ҳодисаҳои мушахаси забон  асос  ёфтаанд.

  Масъалаҳои назарияи имлои забони тоҷикӣ  ва  таърихи  он  то ҳоло пурра   омӯхта  нашудааст,  то ҳоло ҳатто принсипҳои асосии ҳар  як бахши   қоидаҳои  имлои забони  тоҷикӣ  ба  таври  бояду  шояд муайян каарда  нашудаанд.

    Бояд ёдовар  шуд, ки  алифбо ва хати крилии забони тоҷикӣ  транслитератсияи  расмулхати  арабиасос  набуда,  балки он низоми  овозии забони  адабии  муосири тоҷикиро, ки аз ҷониби забоншиносон  дар асоси   равияҳои  пешқадам ва пазируфташудаи  овошиносӣ тавассути дастгоҳҳои  мухталифи озмоишӣ дар макотиби маъруфи илмӣ таҳқиқу  тафтиш  шудааст,  инъикос  мекунад. Қоидаҳои имлои ҳар як забон  дар  асоси  принсипҳо (меъёрҳо) – и фонетикӣ, морфологӣ, таърихӣ, идеографӣ  ва  амсоли инҳо  мураттаб   мегардад. 

  Ҳангоми  мураттаб намудани қоидаҳои имлои забони  тоҷикӣ дар асоси хати криллии русӣ меъёрҳои номбаршуда мутобиқ ба меъёрҳои имло мавриди  истифода қарор дода шудаанд. Вале тарзи талаффузи калима яъне  меъёри  фонетикӣ дар мавридҳои алоҳида  бартарият пайдо кардааст. Тарзи талаффуз дар тарзи навишти калима  инъикос ёфтааст Афтидани  ъ (айн) пеш аз садонокҳои  о, а, у, и ба  талаффуз нашудани ин  овоз дар баъзе ҳолатҳо, мавқеъ,  муҳит, ва ҳамнишинии фонетикӣ вобаста  мебошад.Дар мавридҳои дигар  овози мазкур  талаффуз шуда,  арзиши  фонологӣ  пайдо мекунад  ва навишта мешавад (навъ –нав, аъло – ало, баъд – бад, манъ - ман ва ғ.).

      Хати  арабӣ беш аз ҳазор сол қабл барои забони   тоҷикӣ   қабул гардида буд ва табиист, ки он тамоми нозукиҳои забони тоҷикиро  инъикос карда  наметавонист.  Калимаҳои  арабӣ  дар шакли навишти  арабӣ қабул шудаанд ва  тадриҷан  дар забони  тоҷикӣ ҳазм гардида, ба табиат ва қонуниятҳои савтии он  мутобиқ шудаанд.

      Аз тарафи  дигар,  принсипи таърихӣ  низ дар  қоидаҳои имлои забони тоҷикӣ  ба эътибор гирифта  шудааст. Инро дар имлои садонокҳои у, ӯ,и,ӣ  метавон  мушоҳида  намуд.

      Имрӯз дар вокализми тоҷикӣ  муқобилгузории  садонокҳо аз ҷиҳати дарозӣ ва кӯтоҳӣ  матрук гардидааст. Таҳлили матнҳои адабии давраи аввали  таърихи забони адабии тоҷикӣ (Рӯдакӣ, Фирдавсӣ) нишон медиҳад, ки  он вақт ҷуфтҳои дарозӣ ва кӯтоҳӣ ҳамчун  аломати фонологӣ  барои  садонокҳои   Ӯ ва У; Ӣва И  вуҷуд  дошт. Аммо  имрӯз  чунин   чуфти  муқобилгузорӣ дар забони зинда - дар шеваю лаҳҷахо  ба назар  намерасад.Дар имлои таърихӣ «у» - и  дароз бо «вови  маъруф» ифода  меёфт (дур, дуд, зуд). Садоноки «у» -и кӯтоҳ   дар фарҳангҳо бо аламати махсуси  графикӣ  «пеш» ё «замма» ифода меёфт. Ба ғайр аз ин  дар имлои  классикӣ  як «вов»- и дигар бо номи «вови маҷҳул» буд (дар калимаҳое  аз қабили  рӯз, рӯд,кӯҳ). Овозе, ки  таърихан  бо «вови маҷҳул» ифода меёфт,  имрӯз  на дар ҳамаи  шеваю   лаҳҷаҳои  имрӯзаи  забони  тоҷикӣ  талаффуз  мешавад.

      Инчунин  садоноки «у» - и дарози  таърихӣ  «вови  маъруф» низ на дар ҳамаи  шеваю  лаҳҷаҳои  имрӯзаи  забони тоҷикӣ  равшан  талафффуз  мешавад ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964, Шеваи ҷанубии забони тоҷикӣ, ҷ.1, Т. Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

       Садоноки Ӯ,ки  дар хати арабиасос  бо «вови маҷҳул» ифода меёфт,  садоноки  дароз набуда, садоноки  қатори  омехта, бардошти  миёна ва устувор  мебошад. ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964,  Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

 Баъди баҳсҳои зиёди солҳои сиюми   асри гузашта дар асоси қарори анҷумани  забоншиносон  ба сифати  меъёри забони  адабӣ қабул гардида  буд.  Интишори он  бо тобишҳои  гуногун дар лаҳҷаҳои   гуногун  доираи  васеъро  ташкил  медиҳад Ин фонема  дар  аксари лаҳҷаҳои   Шимоли Тоҷикистон,  лаҳчаҳои  Ванҷу  Дарвоз ва забону гӯйишҳои  Кӯҳистони  Бадахшон  (забонҳои бадахшонӣ (помирӣ))  дараҷаи гуногуни  истифода  дорад.  Ба сифати меъёри талаффузи  адабӣ  мавқеи он  дар забони адабӣ  устувор  гардидааст.

      Бояд ёдовар  шуд, ки дар қиёс ва монандӣ ба талаффузи  ӯ «вови маҷҳул» -и  таърихӣ дар забони меъёр  гурӯҳи зиёди воҳидҳои луғавии ҳам аслӣ ва ҳам иқтибосӣ, ки  таърихан  «вови маҷҳул» надоштанд, дар асари   таъсири   шеваҳои ҷудогона бо  ӯ   талаффуз  мешаванд (мӯҳтарам, мӯъмин, бӯҳрон, бӯҳтон, сӯҳбат ва ғ.).  Чунин вожаҳо бо ҳамин  тарзи  навишт ба луғатҳои  имло(1953, 1959,1974,1991), « Фарҳанги  забони  тоҷикӣ»,   «Фарҳанги  тафсирии забони   тоҷикӣ», «Фарҳанги тоҷикӣ  ба русӣ» «Фарҳанги  русӣ  ба  тоҷикӣ»  низ дохил шудаанд.  Аммо дар  Қоидаҳои  имлои соли 2011 ва «Фарҳанги имлои забони  тоҷикӣ»  , ки соли 2013 нашр шудааст, дар зиёда  аз  60 вожаи иқтибосии арабӣ пеш аз ҳарфи ҳ ва  ъ ба ҷойи  ҳарфи ӯ ҳарфи  у  навишта  шудааст  ва  дар ин  ҷо  меъёри  имлои таърихии   ин ҳарф  ба эътибор  гирифта шудааст.

     Агар қоидаи мазкурро қабул  намоем, ин маънои онро дорад, ки  бо мақсади   ислоҳи ин  хато зарурати аз нав нашр намудани  фарҳангҳои  муътабари то ин вақт нашршуда ба  миён  меояд.   Зеро дар фарҳанг бояд модаҳои  луғавӣ мутобиқи  қоидаҳои имлои  тасдиқшуда, ки ҳукми қонуниро  пайдо мекунанд, оварда  шаванд.

        Мушкили  мазкурро метавон  аз ду ҷиҳат  шарҳ дод: 1) тибқи  анъанаи  имлои  таърихӣ вожаҳои мавриди  баҳс  дар навишт ҳарфи «вов»  надоштанд ва бо аломати «замма» дар фарҳангҳои  пешин хонда  шуда,  шарҳу тафсир дода  шудаанд ва дар имлои имрӯза   тавассути ҳарфи ӯ   навиштани  чунин вожаҳо қобили қабул  нест, 2) аз тарафи  дигар тибқи  қоидаи  маъмул иқтибосоти   арабӣ дар забони  тоҷикӣ  ҳазмшуда  ба қонуниятҳои забони  адабии тоҷикӣ   мутобиқ шудаанд ва дар имлои нав  дар асоси хати  крилиса   ин тарзи навишт (бо ҳарфи ӯ) ба ҳукми анъана даромад.Ва инро низ агар қабул намоем, осмон ба замин  намечаспад. Дар мисоли забонҳои  гуногун мушоҳида мешавад, ки  талаффуз аз имлои таърихӣ  тафовут дорад  ва кӯшишҳое  ба харҷ дода  мешавад, ки  имло  ба  талаффуз  наздик шавад.

    Илова  бар ин дар гурӯҳи дигари иқтибосоти арабӣ   ва баъзе вожаҳои  аслӣ,  ки   дар навишти    таърихӣ   ҳафи  «вов»   доштанд,пеш  аз  ҳарфҳои ҳ ва  аломати ъ  ҳарфи ӯ  навшта  мешуданд (мавзӯъ, марфӯъ, рӯҳ, маҷмӯъ, маҷрӯҳ,  шурӯъ,  рӯъё, сӯҳон рӯъб ва амсоли инҳо).  Аз ин рӯ масъалаи мазкур дар қоидаҳои имло  бояд  шарҳу тафсири аз назари  илмӣ асоснокро  пайдо кунад

      Садоноки  У, ки дар хати  классикӣ бо «вови маъруф» ифода меёфт (дуд, суд, дур),  фонемаи қатори қафо  ва дараҷаи бардошти  боло  мебошад.  Ин садонок  дар муҳитҳои   фонетикӣ   тобишҳои гуногун пайдо карда, дар ҳолати  имрӯзаи  забон на чун садоноки дарози дорои ҷуфти кӯтоҳ мебошад, балки  дар  ҳиҷои заданок  пурқувваттар  талафуз  карда  мешавад. ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964, Шеваи ҷанубии забони тоҷикӣ, ҷ.1, Т. Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

 Бинобар ин дар хати имрӯза   барои садоноке, ки бо «вови маъруф»   ифода  меёфт  ва садоноке бо аломати «пеш» ё «замма»  хонда  мешуд, як ҳарф (у)  ба кор бурда  мешавад. Зеро «вови маъруф»  тамдиднокии худро аз даст  додааст. Ба  ибораи  дигар, дар қоидаҳои  имлои  ҷорӣ  принсипи  фонологӣ -таърихии имлоро ба эътибор гирифтаанд.

    Мувофиқати  садонокҳои забони адабиёти классикӣ ва забони адабии  муосири  тоҷикиро метавон  дар ҷадвали зерин  нишон дод:

Забони  адабии классикӣ                           Забони адабии муосири тоҷикӣ             

         а------------------------------------------------------------------ а

          а:  --------------------------------------------------------------- о

          и, ӣ «йойи маъруф»   ------------------------------------    и

           э «йойи маҷҳул»------------------------------------------ э

           у, у-и дароз «вови маъруф»  -------------------------- у

            ӯ-«вови маҷҳул»  ----------------------------------------- ӯ

   Мутолиаи маводи  фарҳангномаҳои  пешини тоҷикӣ аз он шаҳодат медиҳад,  ки   вожаҳои  бо  «вови маъруф»   навишташуда  дар муқоиса бо интишор дар забони зинда ба чунин хулоса  омадан  мумкин  аст,  ки ин ҳамон  у –и  дароз буд: сур, суд, хун, тут, ту, гувоҳ, гуна,ду, дуруд, кабуд, сутур,ҳуш, мушак ва монанди  инҳо, ки  таърихан  аз u –и дарози  таърихӣ ва    таркиби  овозии   av   инкишоф ёфтаанд.  «Вови маҷҳул»  дар вожаҳое аз қабили  гӯш, бӯй,анбӯҳ, андӯҳ,  дурӯғ, дӯст ва ғайра дучор меояд, ки бештар  таърихан аз дифтонги au –и таърихӣ  сарчашма  мегиранд.

     Лозим ба ёдоварист, ки дар назми классикӣ  калимаҳо  бо «вови маъруф» ва «вови маҷҳул»  ҳамқофия  шуда  наметавонистанд.

  Садоноки И  дар хати арабӣ  тавассути «йои маъруф»  ва аломати «касра»  ифода  меёфт. Фонемаи садоноке, ки бо «йойи  маъруф»  ифода  меёфт,  тамдид дошта  таърихан бо и-и дароз  алоқаманд буд. Аз ин рӯ мураттибони имло  принсипҳои таърихӣ ва сарфии  қоидаҳои  имлоро  ба назар гирифта, и –и «заданок» -ро дар охири калима  чун аломати  ҷудогонаи  графикӣ  ба қоидаҳои  имло  дохил  намудаанд. Дар Қоидаҳои имлои с.1998  бо тамдиди бештар  талаффуз шудани иддае  аз калимаҳо (пир, зин, бин)  таъкид  шудааст, вале бо аломати алоҳидаи  графикӣ  ишора  нашудаанд. Зеро дар қоидаҳои  имлои ягон  забон тамоми тобишҳои талаффузи  овозҳо инъикос намеёбанд.(Масалан,аксари калимоти забони англисӣ  дар овонавишт нишон дода шуда,аз  тарзи навишт ба куллӣ фарқ  мекунанд ).  Ба ҷуз қоидаҳои  имло ва фарҳангҳои имло  дар  омӯзиши забони  адабӣ қоидаҳо ва луғатҳои орфоэпӣ  нақши муҳим мебозанд. Хуб мешуд, ки талаффузи ин қабил калимаҳо дар луғатҳои  орфоэпӣ  нишон  дода  шавад.  Аз ин ру ба мақсади ислоҳи бархе  аз масъалаҳои  марбути  имлову  талаффуз   тартиб додани   луғати  орфоэпии  забони  адабии  тоҷик  амри  зарурист.

  Садоноки Э дар имлои хати   тоҷикии арабиасос бо «йои  маҷҳул»  ифода  мешуд. Тобишҳо ва гунаҳои талаффузи онро дар муҳит ва ҳолатҳои фонетикӣ ба  назар  гирифта, дар  хати имрӯзаи  тоҷикӣ барои ифодаи он ду  аломати  графикӣ ( Э ва Е)   ба  кор бурда  мешавад. Дар назми  классикӣ калимаҳо  бо «йои маъруф» ва «йои маҷҳул»  ҳамқофия   шуда  наметавонистанд.

      Барои ифодаи  як  овоз  истифодаи мақсадноки  ду ҳарф ҳодисаи  маъмулист, ки  дар низоми  орфографии  забонҳои  гуногун  роиҷ аст. (Масалан, дар расмулхати арабии тоҷикӣ  се ҳарф барои  ифодаи  ҳамсадои  С, чор ҳарф  барои ифодаи  овози  ҳамсадои З, ду ҳарф  барои ифодаи  ҳамсадои  Т  истифода  мешуд).

      Қоидаҳои   ва фарҳанги имло  мухимтарин  дастури  таълими забон буда, ба баланд гардидани сатҳи забондонии  аҳли ҷомеа  мусодат   мекунад.  Агар ин қоидаҳоро ба чунин қоидаҳои имлои  забонҳои дигар  муқоиса   намоем,  маълум  мешавад, ки қоидаҳои имлои забони  тоҷикӣ  нисбатан  осонанд.

     Қоидаҳои имлои забон, ки дар асоси он фарҳанги имло низ тартиб дода шудааст,  ба  таҳкими меъёрҳои забони адабӣ     мусоидат  карда, заминаи  густариши  нуфуз ва фарогирии забони  адабиро  дар ҷомеа тақвият  мебахшад. Бинобар  ин метавон гуфт, ки татбиқи қоидаҳои  имло аз омилҳои муҳимми рушди забони  адабӣ маҳсуб  мегардад. Устувории имло, ки дар пояи илмӣ коркард   мешавад, метавонад дар рушди забони меъёр ва густариши он  мусоидат  намояд.

 

    

  

Муфассал ...